Ý kiến Chuyên gia: Nước mát cũng “chống chỉ định”

“Nước mát” là cách gọi dân gian dành cho các loại nước nấu từ thảo dược có tác dụng thanh nhiệt, giải độc, lợi tiểu, hạ sốt… Do thông tin về những rủi ro khi sử dụng nước mát chưa được truyền thông đầy đủ, nhiều người vẫn cho rằng loại nước này ai cũng có thể uống, uống bao nhiêu cũng được. Thực tế, nước mát cũng có những chống chỉ định nhất định và nếu dùng sai cách có thể gây hại cho sức khỏe.

Những loại thảo dược thường có trong nước mát

Trong các công thức nước mát dân gian, người ta thường sử dụng một số loại thảo dược phổ biến sau:

Cây thuốc dòi (bọ mắm):
Có vị ngọt, nhạt, tính mát, thường dùng để tiêu viêm, giảm ho, long đờm, trị viêm họng, viêm phế quản. Liều dùng thông thường từ 10–20g/ngày, sắc uống. Tuy nhiên, loại cây này còn có tác dụng điều kinh và có thể gây sảy thai, vì vậy phụ nữ mang thai tuyệt đối không nên sử dụng.

Rễ cỏ tranh:
Vị ngọt, tính hàn, quy vào các kinh tâm, phế, tỳ, vị và bàng quang. Công dụng chính là thanh nhiệt, lợi tiểu, tiêu ứ huyết, hỗ trợ điều trị chảy máu cam, tiểu ra máu, bí tiểu. Người có cơ địa hư hàn hoặc phụ nữ mang thai cần tránh dùng.

Cây mía lau:
Vị ngọt, tính bình, có tác dụng thanh nhiệt, giải khát, hỗ trợ tiêu hóa, lợi tiểu, hạ đường huyết, giảm ho, giải độc rượu. Tuy nhiên, người bị ho do phong hàn (ho kèm đờm trắng) không nên dùng. Đặc biệt, mía bị mốc hoặc có mùi rượu là dấu hiệu lên men, tuyệt đối không sử dụng vì có thể gây ngộ độc.

Cây mã đề:
Có tác dụng lợi tiểu, tiêu viêm, giảm ho và hỗ trợ kháng khuẩn.

Râu bắp:
Vị ngọt, tính bình, có công dụng lợi tiểu, thông mật, thanh nhiệt, hỗ trợ hạ đường huyết, giảm phù nề. Râu bắp còn giúp tăng bài tiết mật, hỗ trợ người bị sỏi thận, sỏi tiết niệu do urat, phosphat, carbonat. Tuy nhiên, dùng lâu dài cũng cần thận trọng.

Cây lẻ bạn lá lớn:
Có tác dụng thanh nhiệt, giải độc, cầm máu, giảm ho, chống viêm và nhuận phế.

Hoa cúc:
Vị ngọt, hơi đắng, tính mát, giúp thanh nhiệt, giải độc, hạ hỏa, sáng mắt, hỗ trợ điều trị cảm mạo và nóng trong.

Không nên lạm dụng nước mát

Do dễ kiếm và giá rẻ, nhiều người có thói quen uống nước mát hàng ngày thay nước lọc. Tuy nhiên, với những người có cơ địa hàn, thể trạng yếu hoặc đang suy nhược, việc dùng nước mát thường xuyên có thể gây rối loạn tiêu hóa, lạnh bụng, mệt mỏi.

Ngoài tác dụng giải nhiệt, nhiều loại thảo dược còn có tính lợi tiểu. Điều này giúp cơ thể đào thải độc tố nhưng cũng có thể gây mất cân bằng điện giải, làm giảm hấp thu một số khoáng chất quan trọng như canxi, kali nếu sử dụng kéo dài. Một số dược liệu còn có thể tương tác với thuốc điều trị, làm giảm hiệu quả của thuốc tây.

Đặc biệt, người có cơ địa hàn nếu lạm dụng các loại nước thanh nhiệt có thể dẫn đến tiêu chảy, mất tân dịch, suy nhược cơ thể. Trong y học cổ truyền, việc giữ cân bằng âm – dương, hàn – nhiệt là yếu tố then chốt để duy trì sức khỏe.

Những lưu ý quan trọng khi sử dụng nước mát

Nước mát chỉ nên dùng khi cơ thể có biểu hiện “nhiệt” như khát nước, nóng trong, nổi mụn, tiểu ít, miệng khô, lưỡi nóng… Khi đó, việc sử dụng đúng loại thảo dược có thể giúp thanh nhiệt và giải độc hiệu quả.

Đối với người mắc bệnh mạn tính như đái tháo đường, suy thận, bệnh tim mạch…, việc dùng nước mát cần có chỉ định cụ thể của bác sĩ. Ví dụ, người tiểu đường không nên dùng nước có mía lau; người suy thận phải kiểm soát nghiêm ngặt lượng nước và khoáng chất đưa vào cơ thể.

Ngay cả người khỏe mạnh cũng không nên uống nước mát liên tục trong thời gian dài. Tốt nhất chỉ nên sử dụng trong thời gian ngắn, thay đổi linh hoạt các loại thảo dược và lắng nghe phản ứng của cơ thể.

Theo PGS.TS.DS Nguyễn Thị Bay
Trưởng bộ môn Bệnh học – Khoa Y học cổ truyền, Đại học Y Dược TP.HCM